چگونه غلامان قفقازی به نخبگان عصر صفوی تبدیل شدند؟

به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی، «اسیران شاه»، نوشته پنج نویسنده شامل سوسن بابایی، کاترین بابایان، اینا باغدیانتس، مک‌کیب و معصومه فرهاد است که با ترجمه خسرو خواجه‌نوری از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شده است. کتاب در پنج فصل، از ساختار دربار و جایگاه زنان صیغه‌ای، خواجه‌سرایان و غلامان جنگی تا نقش بازرگانان ارمنی در اقتصاد صفوی و تأثیر این گروه‌ها بر ساخت‌وساز، هنر و زندگی شهری اصفهان را دنبال می‌کند.

نخبگانی خارج از ساختار سنتی قدرت

یکی از محورهای اصلی کتاب، بررسی جایگاه غلامان قفقازی‌تبار در ساختار حکومت صفوی است. نویسندگان توضیح می‌دهند که این گروه‌ها در دوره صفوی، به‌ویژه در ساختار نظامی و اداری، جایگاهی مهم پیدا کردند و شماری از آنان به مناصب و نفوذ سیاسی دست یافتند.

چهره‌هایی مانند الله‌وردی‌خان، گنجعلی‌خان، قره‌چغای‌خان و ساروتقی در همین زمینه در کتاب مطرح می‌شوند. بررسی زندگی و نقش این افراد، بخشی از تصویری است که اثر از شکل‌گیری نخبگان جدید در دوره صفوی ارائه می‌دهد؛ نخبگانی که حضورشان به ساختار نظامی محدود نماند و در اداره ولایات و دیگر حوزه‌های حکومتی نیز دیده شد.

کتاب در کنار غلامان جنگی، به خواجه‌سرایان و زنان صیغه‌ای نیز توجه دارد و ارتباط میان این گروه‌ها و دربار را بررسی می‌کند. از نگاه نویسندگان، این روابط در ساختار قدرت دربار صفوی اهمیت داشت و خواجه‌سرایان می‌توانستند در ارتباط میان فضای حرمسرا و بخش‌های دیگر دربار نقش ایفا کنند.

از حرمسرا تا میدان سیاست

بخشی از کتاب به سازمان دربار و جایگاه خواجه‌سرایان اختصاص دارد. نویسندگان نشان می‌دهند که خواجه‌ها در ساختار حرمسرا تنها نقش خدماتی نداشتند و برخی از آنان با به‌دست آوردن جایگاه و نفوذ، در مناسبات سیاسی دربار نیز اثرگذار شدند.

در بخشی از کتاب درباره رابطه میان خواجه‌سرایان، زنان دربار و غلامان جنگی آمده است:
«این ترکیب سه‌ضلعی خواجه‌سرایان و زنان صیغه‌ای و غلامان جنگی، شبکه‌های هم‌پیمانی در کشور تشکیل می‌داد که هسته آن‌ها در اصفهان شکل می‌گرفت.»

این بخش از کتاب، توجه خواننده را به شبکه‌هایی جلب می‌کند که در کنار ساختار رسمی حکومت، در مناسبات قدرت در دوره صفوی شکل گرفته بودند.

اصفهان؛ محل تلاقی قدرت، تجارت و هنر

در این پژوهش، اصفهان تنها به‌عنوان پایتخت سیاسی صفویان بررسی نمی‌شود. نویسندگان ارتباط میان ساختار قدرت، اقتصاد، معماری و هنر را دنبال می‌کنند و نشان می‌دهند که حضور گروه‌های مختلف در دربار و جامعه صفوی، با تحولات شهری اصفهان نیز ارتباط داشت.

یکی از فصل‌های کتاب به نقش ارامنه و به‌ویژه بازرگانان ارمنی در اقتصاد صفوی اختصاص دارد. تجارت، انتقال نقره و ارتباط بازارهای عثمانی با ایران از جمله موضوعاتی است که در این بخش بررسی می‌شود. در ادامه نیز کتاب به ساخت‌وساز در اصفهان و نقش غلامان و دیگر گروه‌های مرتبط با دربار در شکل‌گیری منظر شهری می‌پردازد.

از این منظر، کتاب تاریخ صفویه را تنها از دریچه سیاست و جنگ دنبال نمی‌کند، بلکه اقتصاد، تجارت، هنر و معماری را نیز در کنار ساختار قدرت قرار می‌دهد.

تجربه‌ای فراتر از روایت معمول صفویه

یکی از ویژگی‌های این اثر، قرار دادن چند گروه کمتر دیده‌شده در مرکز روایت است. غلامان قفقازی‌تبار، خواجه‌سرایان و بازرگانان ارمنی در این پژوهش صرفا شخصیت‌هایی فرعی نیستند؛ بلکه نقش آنها در شکل‌گیری ساختارهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دوره صفوی موضوع اصلی بررسی قرار گرفته است.

کتاب همچنین با بررسی جابه‌جایی انسان‌ها، شکل‌گیری روابط وفاداری و ورود افراد به ساختارهای دربار، تصویری متفاوت از چگونگی شکل‌گیری نخبگان جدید در عصر صفوی ارائه می‌دهد. در این روایت، اصفهان محل تلاقی این مناسبات است؛ شهری که هم مرکز حکومت بود و هم در تجارت، هنر و معماری دوره صفوی جایگاهی مهم داشت.

«اسیران شاه؛ نخبگان جدید ایران عصر صفوی» در پنج فصل با عنوان‌های «اسیران شاه»، «دودمان نوتأسیس صفوی: زنان صیغه‌ای، غلامان جنگی و خواجه‌سراها»، «بازرگانان و بردگان ارمنی: تأمین مالی خزانه صفوی»، «شروع از اصفهان: اسیران و ساخت‌وساز امپراتوری» و «غلامان جنگی در ولایات: گردآوری و شکل‌دهی هنرها» تنظیم شده است.